Lapjeskatten zijn toch altijd poezen…. Of toch niet?  

Over de kleurvererving van rood bij katten.

De meeste mensen vinden lapjeskatten heel erg leuk om te zien. Ook zijn rode kater erg in trek; veel beroemde cartoonkatten zijn bijvoorbeeld rood. Maar hoe zit dat nou met de vererving ervan? En waarom krijgt je zwarte poes die gedekt is door een rode kater, geen rode kittens? En hoe zit het nu eigenlijk met lapjeskaters? Zijn ze echt steriel? Met dank aan Kattenmanieren, die dook in de materie!

Om te beginnen
Er zijn maar twee basiskleuren bij de kat en dat zijn zwart en rood. Alle andere kleuren zijn afgeleiden van deze twee. Zwart en rood vererven bij katten geslachtsgebonden; de kleurgenen liggen altijd op het X chromosoom en het Y chromosoom is ‘leeg’ voor vachtkleur. Poezen hebben altijd twee X chromosomen (XX dus ook dubbele informatie voor ‘kleur’) terwijl katers een X en een Y chromosoom (XY dus slechts enkele informatie voor kleur). Op het X chromosoom kunnen beide basiskleuren niet naast elkaar voorkomen. Het X chromosoom draagt ofwel ‘rood’, ofwel ‘zwart’ als informatie.

Kleuren bij katers
Katers kunnen hun Y chromosoom dat hun tot kater maakt uiteraard alleen maar van hun vader krijgen; de kleur van pa heeft dan ook geen enkele invloed op de kleur van zijn zonen want zijn Y chromosoom is ‘leeg’ qua kleur. Daaruit vloeit voort dat katers altijd de kleur krijgen van hun moeder. Is moeder rood, dan zijn haar zoons ook rood. Is moeder zwart, dan worden haar zoons ook zwart. Is moeder een schildpad (een beter woord voor lapjeskat) dan heeft zij dus een X chromosoom voor ‘zwart’ en een X chromosoom voor ‘rood’. Ze kan dan ook zowel zwarte als rode zonen voortbrengen.

Kleuren van poezen
Hoe is het gesteld met de dames? De kleur van hun vader heeft wél invloed op hun vachtkleur. Poezen hebben immers twee ‘kleurendragende’ X chromosomen; één kregen ze van hun moeder en de andere van de vader. Beide X chromosomen bevatten informatie voor vachtkleur, dus de informatie ‘rood’ of ‘zwart’. Is de moederpoes rood en de vader ook, dan zijn de kitten eveneens rood. Is moederpoes zwart en de vader ook, dan zijn alle kittens zwart. Maar wat gebeurt er als de moederpoes zwart is en de vader rood? Dan krijgen de dochters van hun moeder een X chromosoom voor ‘zwart’ en van pa een X chromosoom voor ‘rood’. Beide basiskleuren tonen zich dan in de dochter; ze is zwart en rood, ofwel een schildpad! En wat nu als de moeder een schildpad is en de vader rood? Dan kan het X chromosoom van de moederpoes zowel de informatie ‘rood’ als ‘zwart’ bevatten en pa geeft enkel het X chromosoom voor ‘rood’. Uit deze combinatie kun je dan ook schildpadkleurige dochters krijgen als rode dochters. Nog een voorbeeldje; moeder is een schildpad en vader is zwart; de dochters kunnen dan schildpad zijn, of zwart.

Een schildpadkater, dat kan dus niet?!
Een schildpadkater kan dus eigenlijk niet. Want dat zou betekenen dat hij twee X chromosomen draagt, net zoals een poes, maar zijn genetische code is XY het is een mannetje. Hij kan dus maar één kleur hebben; zwart of rood. Toch wordt er heel af en toe wel eens een schildpadkater geboren. Dat kan verschillende oorzaken hebben:

- XXY 

De kater heeft een foutieve code; in plaats van XY is hij XXY. Dat komt heel soms wel eens voor. De betreffende kater is dan steriel.

- CHIMERA

Het gebeurt wel eens dat twee klompjes cellen in heen heel vroeg embryonaal stadium samensmelten. Deze twee klompjes zouden normaliter twee kittens worden, maar door de vroege samensmelting wordt er meer één kitten uit geboren. Dit fenomeen wordt ‘chimera’ genoemd. Als er uit zo’n samensmelting een kater geboren wordt, dan is deze gewoon vruchtbaar. Wel kan hij in bepaalde delen van zijn lichaam verschillende DNA hebben.

- PIGMENTSTORING

Bij sommige rassen en rasloze katten, waaronder bij de Noorse Boskat, komen rode katers voor met kleine zwarte vlekjes in de vacht. De katers lijken schildpad, al zijn ze vaak niet zo bont gemêleerd als ‘echte’ schildpadkaters. Ze lijken schildpad, maar ze vererven als een gewone rode kater. Bij dit fenomeen is sprake van een pigmentstoring die op bepaalde plaatsen in de vacht zwarte vlekken geeft. Hoewel de kater dus niet als een ‘schildpad’ vererft maar gewoon alsof hij een effen rode kater is, zie je dat deze ‘pigmentafwijking’ soms familiegebonden is; hij komt dan wel eens vaker voor in een bepaalde familielijn.

Zwart en rood, hoe zit het met de andere kleuren?
Alle kleuren bij de kat zin afgeleiden van rood (phaeomelanine) en zwart (eumelanine). Eumelaninen zijn: blauw en crème. De in het artikel besproken vererving van zwart en rood gaat exact zo op voor de afgeleide kleuren. In plaats van ‘zwart’ kun je dus ook ‘blauw’ ‘chocolate’ ‘lilac’ en ‘cinamon’ of ‘fawn’ lezen, en in plaats van rood ‘crème’. En op dezelfde manier kun je ‘zwart’ lezen als ‘zwarttabby’ en als ‘roodtabby’.

Hoe zit het dan met wit?
Wit, ofwel in witgevlekt ofwel een hele witte vachtkleur, heeft niets te maken met de basiskleuren. Wit bedekt, zoals witte verf, de eigenlijke kleur van de kat en vererft onafhankelijk ervan. Onder dat wit is de kat rood, of zwart, of beiden – en vererft die kleuren ook geslachtsgebonden door, als blijft dat door de absolute dominantie van wit aan ons oog onttrokken. Zo kan het in een heel enkel geval, wel eens voorkomen dat een schildpadpoes met veel wit oogt als een zwarte poes met wit. Haar schaarse rode vlekjes zijn bedekt onder de ‘witte verf’.

Wat wordt er uiteindelijk geboren?

- Rode kater x rode poes: rode katertjes en poesjes

- Rode kater x schildpadpoes: rode en zwarte katertjes, rode en schildpad poesjes

- Rode kater x zwarte poes: zwarte katertjes en schildpad poesjes

- Zwarte kater x rode poes: rode katertjes en schildpad poesjes

- Zwarte kater x schildpad poes: zwarte en rode katertjes, zwarte en schildpad poesjes

- Zwarte kater x zwarte poes: zwarte katertjes en poesjes.